ಮನುಷ್ಯನ ಬದುಕು ನಿರಂತರ ಸಂಘರ್ಷಗಳ ಮಹಾಕಾವ್ಯ. ಇಲ್ಲಿ ಬೆಳಕು ಮತ್ತು ಕತ್ತಲೆಯ ನಡುವೆ, ವಿವೇಕ ಮತ್ತು ವಿವೇಚನಾರಹಿತತೆಯ ನಡುವೆ, ಧರ್ಮ ಮತ್ತು ಅಧರ್ಮದ ನಡುವೆ, ಸತ್ಯ ಮತ್ತು ಅಸತ್ಯದ ನಡುವೆ ಪ್ರತಿಕ್ಷಣವೂ ಒಂದು ಅಗೋಚರ ಯುದ್ಧ ನಡೆಯುತ್ತಿರುತ್ತದೆ. ಈ ಯುದ್ಧದಲ್ಲಿ ಗೆಲ್ಲಬೇಕಾದದ್ದು ಕೇವಲ ಬಾಹ್ಯ ಶತ್ರುಗಳನ್ನಲ್ಲ; ನಮ್ಮೊಳಗೆ ನೆಲೆಸಿರುವ ಅಹಂಕಾರ, ದುರಾಸೆ, ಅಸೂಯೆ, ಕ್ರೋಧ ಮತ್ತು ಸ್ವಾರ್ಥಗಳನ್ನೂ ಹೌದು. ಮಹಾನವಮಿಯ ಆಚರಣೆ ಈ ಆತ್ಮಸಂಘರ್ಷದತ್ತ ನಮ್ಮ ಗಮನವನ್ನು ಸೆಳೆಯುವ ಒಂದು ಸಾಂಸ್ಕೃತಿಕ ಸಂದೇಶ.
ನವರಾತ್ರಿಯ ಒಂಬತ್ತನೆಯ ದಿನವಾದ ಮಹಾನವಮಿ ಶಕ್ತಿಯ ಆರಾಧನೆಯ ಪರ್ವ. ಮಹಿಷಾಸುರನನ್ನು ಸಂಹರಿಸಿದ ದುರ್ಗಾದೇವಿಯ ವಿಜಯವನ್ನು ಸ್ಮರಿಸುವ ಈ ದಿನ, ದುಷ್ಟಶಕ್ತಿಯ ಮೇಲೆ ದೈವಶಕ್ತಿಯ ವಿಜಯವನ್ನು ಸಾರುತ್ತದೆ. ಆದರೆ ಪುರಾಣದ ಪುಟಗಳಲ್ಲಿ ದಾಖಲಾದ ಈ ವಿಜಯವನ್ನು ಕೇವಲ ಅತೀತದ ಘಟನೆಯೆಂದು ಪರಿಗಣಿಸಬಾರದು ಅದನ್ನು ನಮ್ಮ ವರ್ತಮಾನವನ್ನು ಬೆಳಗಿಸುವ ದಾರಿದೀಪವನ್ನಾಗಿ ಸ್ವೀಕರಿಸಬೇಕು .
ಪುರಾಣದ ಪಾತ್ರಗಳು; ಬದುಕಿನ ಪ್ರತಿಬಿಂಬಗಳು : ಮಹಿಷಾಸುರನ ಕಥೆ ಕೇವಲ ಒಬ್ಬ ಅಸುರನ ಸಂಹಾರದ ಕಥೆಯಲ್ಲ. ಅತಿಮೀರಿದ ಬಲ, ಮದ ಮತ್ತು ಅಧಿಕಾರದ ದರ್ಪಗಳಿಗೆ ಅಂತಿಮವಾಗಿ ಸೋಲು ಕಟ್ಟಿಟ್ಟ ಬುತ್ತಿ ಎಂಬ ಸತ್ಯದ ರೂಪಕವದು. ಅದೇ ರೀತಿ, ರಾಮಾಯಣದ ಜನಪ್ರಿಯ ಪರಂಪರೆಯಲ್ಲಿ ವಿಜಯದಶಮಿಯೊಂದಿಗೆ ಸಂಬಂಧಿಸಲ್ಪಡುವ ರಾವಣವಧೆಯೂ ಧರ್ಮದ ವಿಜಯದ ಮಹತ್ವವನ್ನು ಸಾರುತ್ತದೆ.
ರಾವಣ ಸಾಮಾನ್ಯ ಶತ್ರುವಾಗಿರಲಿಲ್ಲ. ಅವನು ಮಹಾಪಂಡಿತ, ಶಿವಭಕ್ತ, ಪರಾಕ್ರಮಿ, ಅಪಾರ ಸಾಮರ್ಥ್ಯವುಳ್ಳ ದೊರೆ. ಜ್ಞಾನವೂ ಇತ್ತು; ಶಕ್ತಿಯೂ ಇತ್ತು; ವೈಭವವೂ ಇತ್ತು. ಆದರೆ ತನ್ನ ಜ್ಞಾನಕ್ಕೆ ವಿವೇಕದ ಕಡಿವಾಣ ಹಾಕಲಿಲ್ಲ; ತನ್ನ ಶಕ್ತಿಗೆ ಧರ್ಮದ ದಿಕ್ಕು ನೀಡಲಿಲ್ಲ. ಕೊನೆಗೆ ಅವನಲ್ಲಿದ್ದ ಮಹತ್ತಾದ ಗುಣಗಳನ್ನೂ ಮೀರಿಸಿದ ಅಹಂಕಾರವೇ ಅವನ ಪತನಕ್ಕೆ ಕಾರಣವಾಯಿತು.
ಇಲ್ಲಿಯೇ ಒಂದು ಗಹನ ಜೀವನಸತ್ಯ ಅಡಗಿದೆ: ಮನುಷ್ಯನ ಪತನಕ್ಕೆ ಯಾವಾಗಲೂ ಶಕ್ತಿಯ ಕೊರತೆಯೇ ಕಾರಣವಾಗುವುದಿಲ್ಲ; ಕೆಲವೊಮ್ಮೆ ತನ್ನ ಶಕ್ತಿಯ ಮಿತಿಯನ್ನು ಅರಿಯದಿರುವುದೇ ಕಾರಣವಾಗುತ್ತದೆ.
ಹಾಗಾದರೆ, ಇಂದು ರಾವಣ , ಮಹಿಷಾಸುರರು ನಮಗೆ ಕಾಣ ಸಿಗುತ್ತಾರೆ .ಅಧಿಕಾರದ ಮದದಲ್ಲಿ ನ್ಯಾಯವನ್ನು ಮರೆತಾಗ, ಸಂಪತ್ತಿನ ದುರಾಸೆಯಲ್ಲಿ ಮಾನವೀಯತೆಯನ್ನು ಕಳೆದುಕೊಂಡಾಗ, ಜ್ಞಾನದ ಅಹಂಕಾರದಲ್ಲಿ ಇತರರನ್ನು ತುಚ್ಛವಾಗಿ ಕಂಡಾಗ, ಸ್ವಾರ್ಥಕ್ಕಾಗಿ ಸತ್ಯವನ್ನು ಬಲಿಕೊಟ್ಟಾಗ , ರಾವಣನೂ ಮಹಿಷಾಸುರನೂ ನಮ್ಮೊಳಗೇ ಮರುಜನ್ಮ ಪಡೆಯುತ್ತಾರೆ. ಅವರ ಸಂಹಾರಕ್ಕಾಗಿ ಹೊರಗಿನಿಂದ ಯಾರಾದರೂ ಬರುವುದಿಲ್ಲ; ನಮ್ಮೊಳಗಿನ ವಿವೇಕವೇ ದುರ್ಗೆಯ ಶಕ್ತಿಯಾಗಬೇಕು, ನಮ್ಮ ಆತ್ಮಸಾಕ್ಷಿಯೇ ರಾಮನ ಬಾಣವಾಗಬೇಕು.
ಆಚರಣೆ ಕೈಯಲ್ಲಿ; ಅದರ ಅರ್ಥ ಬದುಕಿನಲ್ಲಿ! : ಮಹಾನವಮಿಯ ಆಯುಧಪೂಜೆಯು ನಮ್ಮ ಸಂಸ್ಕೃತಿಯ ಮತ್ತೊಂದು ಅರ್ಥಪೂರ್ಣ ಅಭಿವ್ಯಕ್ತಿ. ಆಯುಧವೆಂದರೆ ಕೇವಲ ರಣರಂಗದಲ್ಲಿ ಶತ್ರುವನ್ನು ಎದುರಿಸುವ ಸಾಧನವಲ್ಲ. ರೈತನ ನೇಗಿಲು, ಕಾರ್ಮಿಕನ ಉಪಕರಣ, ವೈದ್ಯರ ಚಿಕಿತ್ಸಾ ಸಾಧನ, ವಿದ್ಯಾರ್ಥಿಯ ಪುಸ್ತಕ, ಕಲಾವಿದನ ಕಲಾಸಾಧನ, ಉದ್ಯಮಿಯ ಯಂತ್ರ ಇವೆಲ್ಲವೂ ಬದುಕನ್ನು ಕಟ್ಟುವ, ಸಮಾಜವನ್ನು ಬೆಳೆಸುವ ಆಯುಧಗಳೇ.
ಈ ಸಾಧನಗಳಿಗೆ ಪೂಜೆ ಸಲ್ಲಿಸುವುದರ ಹಿಂದೆ ದುಡಿಮೆಗೆ ಗೌರವ ಸಲ್ಲಿಸುವ ಉದಾತ್ತ ಭಾವನೆಯಿದೆ. ಆದರೆ ಪೂಜೆಯ ದಿನ ಉಪಕರಣಕ್ಕೆ ಹೂವಿಟ್ಟು, ಉಳಿದ ದಿನಗಳಲ್ಲಿ ಕಾಯಕವನ್ನು ನಿರ್ಲಕ್ಷಿಸಿದರೆ ಆಚರಣೆಯ ಆತ್ಮವೇ ಕಳೆದುಹೋಗುತ್ತದೆ. ಕೈಯಲ್ಲಿರುವ ಸಾಧನ ಪವಿತ್ರವಾಗುವುದು ಅದನ್ನು ಬಳಸುವ ಉದ್ದೇಶ ಪವಿತ್ರವಾದಾಗ ಮಾತ್ರ. ದುಡಿಮೆ ಪ್ರಾಮಾಣಿಕವಾದಾಗ, ಉತ್ಪಾದನೆ ಗುಣಮಟ್ಟದಿಂದ ಕೂಡಿದಾಗ, ವ್ಯಾಪಾರ ನ್ಯಾಯಯುತವಾದಾಗ ಮತ್ತು ಸೇವೆ ಮಾನವೀಯತೆಯಿಂದ ತುಂಬಿದಾಗ ಆಯುಧಪೂಜೆಯ ಆಶಯ ಬದುಕಿನಲ್ಲಿ ಸಾಕಾರಗೊಳ್ಳುತ್ತದೆ.
ದೇವಿಯ ಮುಂದೆ ಹಚ್ಚಿದ ದೀಪ ನಮ್ಮ ಮನೆಯನ್ನಷ್ಟೇ ಬೆಳಗಿಸಬಾರದು; ನಮ್ಮ ಮನಸ್ಸಿನ ಕತ್ತಲೆಯನ್ನೂ ದೂರಮಾಡಬೇಕು. ಅರ್ಪಿಸಿದ ಹೂವು ದೇವಿಯ ಪಾದವನ್ನಷ್ಟೇ ಅಲಂಕರಿಸಬಾರದು; ನಮ್ಮ ನಡತೆಯಲ್ಲೂ ಸೌಜನ್ಯದ ಪರಿಮಳವನ್ನು ಹರಡಬೇಕು. ಪ್ರಾರ್ಥನೆಯಲ್ಲಿ ಎತ್ತಿದ ಕೈಗಳು ಸಂಕಷ್ಟದಲ್ಲಿರುವವರನ್ನು ಎತ್ತಿ ಹಿಡಿಯುವ ಕೈಗಳಾಗಬೇಕು.
ದೇವರನ್ನು ಪೂಜಿಸುವುದಕ್ಕೂ ದೇವರು ಬೋಧಿಸುವ ಮೌಲ್ಯಗಳಂತೆ ಬದುಕುವುದಕ್ಕೂ ಇರುವ ಅಂತರವನ್ನು ಕಡಿಮೆ ಮಾಡುವುದೇ ನಿಜವಾದ ಆಧ್ಯಾತ್ಮಿಕ ಸಾಧನೆ.
ದೇವಿಯ ಶಕ್ತಿ; ಮಹಿಳೆಯ ಘನತೆ : ನಾವು ದೇವಿಯನ್ನು ಆದಿಶಕ್ತಿ, ಜಗನ್ಮಾತೆ, ದುರ್ಗೆ ಎಂದು ಭಕ್ತಿಯಿಂದ ಆರಾಧಿಸುತ್ತೇವೆ. ಅವಳಲ್ಲಿ ಸೃಷ್ಟಿಯ ಶಕ್ತಿಯನ್ನು, ರಕ್ಷಣೆಯ ಕರುಣೆಯನ್ನು, ಅನ್ಯಾಯವನ್ನು ಎದುರಿಸುವ ಧೈರ್ಯವನ್ನು ಕಾಣುತ್ತೇವೆ. ಆದರೆ ಇದೇ ಭಕ್ತಿ ನೈಜ ಬದುಕಿನಲ್ಲಿ ಮಹಿಳೆಯ ಘನತೆ, ಸ್ವಾತಂತ್ರ್ಯ, ಸುರಕ್ಷತೆ ಮತ್ತು ಸಮಾನತೆಯ ಗೌರವವಾಗಿ ವ್ಯಕ್ತವಾಗದಿದ್ದರೆ ನಮ್ಮ ಆರಾಧನೆಯ ಆಶಯ ಅಪೂರ್ಣವಾಗುತ್ತದೆ.
ದೇವಿಯ ಶಕ್ತಿಯನ್ನು ಸ್ತುತಿಸುವ ಸಮಾಜವು ಮಹಿಳೆಯ ಆತ್ಮಗೌರವವನ್ನೂ ರಕ್ಷಿಸಬೇಕು. ಸ್ತ್ರೀಶಕ್ತಿಯನ್ನು ಪೂಜಾಮಂದಿರದಲ್ಲಿ ಮಾತ್ರವಲ್ಲ, ಮನೆಗಳಲ್ಲಿ, ಕೆಲಸದ ಸ್ಥಳಗಳಲ್ಲಿ, ಶಿಕ್ಷಣದಲ್ಲಿ, ಆಡಳಿತದಲ್ಲಿ ಮತ್ತು ಸಾಮಾಜಿಕ ಬದುಕಿನ ಪ್ರತಿಯೊಂದು ಹಂತದಲ್ಲೂ ಗೌರವಿಸಬೇಕು. ಶಕ್ತಿಯ ಆರಾಧನೆಗೆ ಮಾನವೀಯತೆಯ ಆಚರಣೆ ಜೊತೆಯಾದಾಗಲೇ ಸಂಸ್ಕೃತಿಯ ಸೌಂದರ್ಯ ಪರಿಪೂರ್ಣವಾಗುತ್ತದೆ.
ವಿಜಯದಶಮಿಯ ನಿರೀಕ್ಷೆಯಲ್ಲಿ ಮಹಾನವಮಿಯ ಆತ್ಮಾವಲೋಕನ : ಮಹಾನವಮಿ ಮತ್ತು ವಿಜಯದಶಮಿ ಒಂದೇ ದಿನಗಳಲ್ಲ. ಮಹಾನವಮಿ ಶಕ್ತಿಯ ಆರಾಧನೆಯ ಪರ್ವವಾದರೆ, ವಿಜಯದಶಮಿ ವಿಜಯದ ಸಂಭ್ರಮದ ಸಂಕೇತ. ಶ್ರೀರಾಮನ ರಾವಣವಧೆಯನ್ನು ಜನಪ್ರಿಯವಾಗಿ ವಿಜಯದಶಮಿಯೊಂದಿಗೆ ಗುರುತಿಸಲಾಗುತ್ತದೆ. ಆದರೆ ಆ ವಿಜಯದ ಸಂದೇಶವನ್ನು ಅರ್ಥಮಾಡಿಕೊಳ್ಳಲು ಹಬ್ಬದ ದಿನಾಂಕಕ್ಕಿಂತಲೂ ಅದರ ತಾತ್ತ್ವಿಕ ಆಶಯ ಮುಖ್ಯ.
ವಿಜಯದಶಮಿಯಂದು ರಾವಣನ ಪ್ರತಿಕೃತಿಯನ್ನು ದಹಿಸುವುದು ಒಂದು ಸಂಕೇತ. ಆದರೆ ನಮ್ಮೊಳಗಿನ ಅಹಂಕಾರವನ್ನು ದಹಿಸುವುದು ಅದಕ್ಕಿಂತ ದೊಡ್ಡ ಸಾಧನೆ. ಹೊರಗೆ ಬಾಣ ಹಾರಿಸಿ ಪ್ರತಿಕೃತಿಯನ್ನು ಸುಡುವುದು ಸುಲಭ; ಒಳಗೆ ಬೇರೂರಿರುವ ದುರಭಿಮಾನವನ್ನು ಸುಡುವುದಕ್ಕೆ ಆತ್ಮಾವಲೋಕನದ ಅಗ್ನಿ ಬೇಕು. ಮತ್ತೊಬ್ಬರ ತಪ್ಪುಗಳನ್ನು ಎತ್ತಿ ತೋರಿಸುವುದು ಸುಲಭ; ನಮ್ಮ ತಪ್ಪುಗಳನ್ನು ಒಪ್ಪಿಕೊಂಡು ತಿದ್ದಿಕೊಳ್ಳುವುದಕ್ಕೆ ಧೈರ್ಯ ಬೇಕು.
ಪ್ರತಿವರ್ಷ ಹಬ್ಬ ಬರುತ್ತದೆ, ಸಂಭ್ರಮ ಮುಗಿಯುತ್ತದೆ, ಬದುಕು ಮತ್ತೆ ಎಂದಿನ ಹಾದಿಗೆ ಮರಳುತ್ತದೆ. ಆದರೆ ಪ್ರತಿಯೊಂದು ಹಬ್ಬವೂ ನಮ್ಮೊಳಗೆ ಒಂದು ಸಣ್ಣ ಬದಲಾವಣೆಯನ್ನಾದರೂ ಉಂಟುಮಾಡಿದರೆ, ಆ ಸಂಭ್ರಮದ ಸಾರ್ಥಕತೆ ಶಾಶ್ವತವಾಗುತ್ತದೆ. ಒಂದು ಅಸತ್ಯವನ್ನು ತೊರೆಯುವುದು, ಒಂದು ಅನ್ಯಾಯದ ವಿರುದ್ಧ ಧ್ವನಿಯೆತ್ತುವುದು, ಒಂದು ಸಂಬಂಧವನ್ನು ಪ್ರೀತಿಯಿಂದ ಉಳಿಸುವುದು, ಒಂದು ಸಂಕಷ್ಟದಲ್ಲಿರುವ ಜೀವಕ್ಕೆ ನೆರವಾಗುವುದು — ಇಂತಹ ಸಣ್ಣ ವಿಜಯಗಳೇ ಮಹತ್ತರವಾದ ವ್ಯಕ್ತಿತ್ವದ ನಿರ್ಮಾಣಕ್ಕೆ ಅಡಿಪಾಯವಾಗುತ್ತವೆ.
ಅಂತಿಮವಾಗಿ, ಗೆಲ್ಲಬೇಕಾದದ್ದು ನಮ್ಮನ್ನೇ! : ಮಹಾನವಮಿ ನಮಗೆ ಶಕ್ತಿಯನ್ನು ಆರಾಧಿಸುವುದನ್ನು ಕಲಿಸುತ್ತದೆ; ಆ ಶಕ್ತಿಗೆ ವಿವೇಕದ ದಿಕ್ಕು ನೀಡುವುದನ್ನು ನಮ್ಮ ಬದುಕು ಕಲಿಸಬೇಕು. ದುರ್ಗೆಯ ವಿಜಯವು ಧೈರ್ಯವನ್ನು ನೆನಪಿಸಲಿ; ರಾಮನ ಆದರ್ಶವು ಧರ್ಮನಿಷ್ಠೆಯನ್ನು ಜಾಗೃತಗೊಳಿಸಲಿ; ಆಯುಧಪೂಜೆಯು ಕಾಯಕದ ಘನತೆಯನ್ನು ಸಾರಲಿ.
ನಮ್ಮ ಮಾತು ಸತ್ಯದ ಪರವಾಗಿರಲಿ. ನಮ್ಮ ನಡೆ ನ್ಯಾಯದ ಹಾದಿಯಲ್ಲಿರಲಿ. ನಮ್ಮ ಸಂಪತ್ತು ಸಮಾಜದ ಒಳಿತಿಗೂ ನೆರವಾಗಲಿ. ನಮ್ಮ ಅಧಿಕಾರ ಹೊಣೆಗಾರಿಕೆಯಿಂದ ಕೂಡಿರಲಿ. ನಮ್ಮ ಜ್ಞಾನ ವಿನಯದಿಂದ ಅಲಂಕರಿಸಲಿ. ನಮ್ಮ ಶಕ್ತಿ ದುರ್ಬಲರ ರಕ್ಷಣೆಗೆ ಬಳಕೆಯಾಗಲಿ.
ಏಕೆಂದರೆ, ಜಗತ್ತನ್ನು ಗೆಲ್ಲುವ ಮೊದಲು ನಮ್ಮ ಮನಸ್ಸನ್ನು ಗೆಲ್ಲಬೇಕು. ಇತರರನ್ನು ಬದಲಾಯಿಸುವ ಮೊದಲು ನಮ್ಮನ್ನು ನಾವು ತಿದ್ದಿಕೊಳ್ಳಬೇಕು. ಹೊರಗಿನ ಕತ್ತಲೆಯನ್ನು ದೂರುವ ಮೊದಲು ಒಳಗಿನ ದೀಪವನ್ನು ಬೆಳಗಿಸಬೇಕು.
ರಾವಣನನ್ನು ಸಂಹರಿಸಿದ ವಿಜಯಕ್ಕಿಂತ ರಾವಣತ್ವವನ್ನು ಸಂಹರಿಸಿದ ವಿಜಯ ಶ್ರೇಷ್ಠ. ಮಹಿಷಾಸುರನನ್ನು ಸೋಲಿಸಿದ ಕಥೆಗಿಂತ ನಮ್ಮೊಳಗಿನ ಮಹಿಷಾಸುರನನ್ನು ಸೋಲಿಸಿದ ಬದುಕು ಶ್ರೇಷ್ಠ. ದೇವಿಯ ಮುಂದೆ ತಲೆಬಾಗುವುದಕ್ಕಿಂತ, ದೇವಿಯು ಪ್ರತಿಪಾದಿಸುವ ಧರ್ಮ, ಧೈರ್ಯ ಮತ್ತು ಕರುಣೆಯ ಮುಂದೆ ನಮ್ಮ ಅಹಂಕಾರವನ್ನು ಬಾಗಿಸುವುದು ಶ್ರೇಷ್ಠ.
ಈ ಮಹಾನವಮಿ ನಮ್ಮೊಳಗಿನ ದೌರ್ಬಲ್ಯಗಳ ವಿರುದ್ಧ ಹೋರಾಡುವ ಸಂಕಲ್ಪವಾಗಲಿ. ನಮ್ಮ ಬದುಕು ಸತ್ಯದ ಬೆಳಕಿನಿಂದ, ಕಾಯಕದ ಘನತೆಯಿಂದ ಮತ್ತು ಮಾನವೀಯತೆಯ ಪರಿಮಳದಿಂದ ತುಂಬಿರಲಿ. ಹಬ್ಬದ ಸಂಭ್ರಮ ಕ್ಷಣಿಕವಾಗಿರಬಹುದು; ಆದರೆ ಅದು ಮೂಡಿಸುವ ಸದ್ಭಾವನೆ ಮತ್ತು ಆತ್ಮಪರಿವರ್ತನೆ ಶಾಶ್ವತವಾಗಲಿ.
ನಮ್ಮೊಳಗಿನ ಅಸುರತ್ವ ಅಳಿಯಲಿ; ಮಾನವೀಯತೆ ಅರಳಲಿ. ನಮ್ಮೊಳಗಿನ ಅಹಂಕಾರ ಸೋಲಲಿ; ವಿವೇಕ ಗೆಲ್ಲಲಿ. ಧರ್ಮದ ಬೆಳಕು ನಮ್ಮ ಬದುಕಿನ ದಾರಿಯಾಗಲಿ. ಇದೇ ಮಹಾನವಮಿಯ ನಿಜವಾದ ವಿಜಯಸಂದೇಶ!
