ನವರಾತ್ರಿ – ದಸರಾ | ಶಕ್ತಿ ತತ್ತ್ವದ ವಿಜ್ಞಾನ ಮತ್ತು ಸಂಸ್ಕೃತಿ

ಭಾರತೀಯ ಸಂಸ್ಕೃತಿಯಲ್ಲಿ ನವರಾತ್ರಿ ಮತ್ತು ದಸರಾ ಅತ್ಯಂತ ಪವಿತ್ರ ಹಬ್ಬಗಳಾಗಿವೆ. “ನವರಾತ್ರಿ” ಅಂದರೆ ಒಂಬತ್ತು ರಾತ್ರಿ, “ದಸರಾ” ಅಂದರೆ ದುಷ್ಟನಾಶ ಅಥವಾ ದಶಹರ. ಈ ಹಬ್ಬವು ಕೇವಲ ಪೌರಾಣಿಕ ಆಚರಣೆ ಮಾತ್ರವಲ್ಲ; ಅದು ಅಧರ್ಮದ ವಿರುದ್ಧ ಧರ್ಮ ಮತ್ತು ಜ್ಞಾನ ವಿಜಯವನ್ನು ಸಂಕೇತಿಸುತ್ತದೆ.

ವೇದೋಪನಿಷತ್ ಗಳಲ್ಲಿ ದೇವಿಯ ಮಹತ್ವವನ್ನು ಬಹಳ ಸೌಮ್ಯವಾಗಿ ವಿವರಿಸಲಾಗಿದೆ. ಋಗ್ವೇದದಲ್ಲಿ ದೇವೀ ಸೂಕ್ತದಲ್ಲಿ ಹೀಗೆ ಹೇಳಲ್ಪಟ್ಟಿದೆ
“ಅಹಮ್ರಾಷ್ಟ್ರಂ ಗಿರಿಷ್ಠಂ ವಶಿನೀಂ ಯೋ ಮಾ ಧ್ಯಯತಿ ತಂ, ಋತುಪ್ರಜಾಃ ದಧಾಮಿ”  (ಋಗ್ವೇದ 10.125.3)
ವಾಕ್‌ದೇವಿಯು ಎಲ್ಲಾ ಜೀವಿಗಳಲ್ಲಿಯೂ ಶಕ್ತಿ ರೂಪವಾಗಿ ಇರುತ್ತಾಳೆ ಮತ್ತು ದೇವತೆಗಳಿಗೆ ಶಕ್ತಿ ನೀಡುವ ಮೂಲಕ ಬ್ರಹ್ಮಶಕ್ತಿಯನ್ನು ಪ್ರತಿಪಾದಿಸುತ್ತಾಳೆ ಎಂಬುದಾಗಿ ಹೇಳಿದೆ.

ಕೇನೋಪನಿಷತ್‌ನಲ್ಲಿ “ತದ್ವಿಜ್ಞಾನಾರ್ಥಂ ದೇವಾಃ ಉಮಾಂ ಹೈಮವತೀಂ ಉಪಸಮೇತ್ಯ ಪಪ್ರಚ್ಛುಃ” (ಕೇನೋಪನಿಷತ್ 3.12) ಎಂಬುದಾಗಿ ಹೇಳಿದೆ. ದೇವತೆಗಳು ಬ್ರಹ್ಮತತ್ತ್ವವನ್ನು ಅರಿಯದೆ, ದೇವಿ ಉಮಾ ಶಕ್ತಿಯ ಮೂಲಕ ಅವರಿಗೆ ಜ್ಞಾನವನ್ನು ನೀಡುತ್ತಾಳೆ ಎಂಬುದಾಗಿಹೇಳಿದೆ.

ಹಾಗೆಯೇ ಛಾಂದೋಗ್ಯ ಉಪನಿಷತ್ತಿನಲ್ಲಿ “ಉಮಾ ಹೈಮವತೀ ಬ್ರಹ್ಮವಿದ್ಯಾಂ ಪ್ರವಚನ್ತೀ” (ಛಾಂದೋಗ್ಯ 3.17.4), ದೇವಿಯೇ ಪರಮ ಜ್ಞಾನ, ಶಕ್ತಿ ಮತ್ತು ಬ್ರಹ್ಮ ತತ್ತ್ವದ ಮೂಲ; ಅವಳ ಆರಾಧನೆ ಮೂಲಕ ಜ್ಞಾನಮಾರ್ಗದಲ್ಲಿ ಪ್ರೇರಣೆ ಪಡೆಯಬಹುದು ಎಂಬುದು ತಾತ್ಪರ್ಯ.

ಇವು ನವರಾತ್ರಿ ಆಚರಣೆಯ ಮೂಲಾಧಾರವಾಗಿರುವ ಶಕ್ತಿಯ ತತ್ತ್ವವನ್ನು ವಿವರಿಸುತ್ತವೆ. ಪುರಾಣಗಳಲ್ಲಿ, ವಿಶೇಷವಾಗಿ ಮಾರ್ಕಂಡೇಯ ಪುರಾಣದಲ್ಲಿ ದೇವೀ ಮಹಾಟೀಮ್ ಯಲ್ಲಿ , ದುರ್ಗೆಯು ಮಹಿಷಾಸುರನಂತೆ, ಅಧರ್ಮದ ಸಂಕೇತವಾದ ದುಷ್ಟರನ್ನು ಸಂಹರಿಸುವ ಕಥೆಗಳು ವಿವರಿಸಲ್ಪಟ್ಟಿವೆ.

“ಯಾ ದೇವೀ ಸರ್ವಭೂತೇಷು ಶಕ್ತಿರೂಪೇಣ ಸಂಸ್ಥಿತಾ, ನಮಸ್ತಸ್ಯೈ ನಮಸ್ತಸ್ಯೈ ನಮಸ್ತಸ್ಯೈ ನಮೋ ನಮಃ”  (ದೇವೀ ಮಹಾತ್ಮ್ಯ 1.64) ಎಂಬುದು ದೇವಿ ಮಹಾತ್ಮೆಯ ಪ್ರಸಿದ್ಧವಾದ ಶ್ಲೋಕ.

ರಾಮಾಯಣದಲ್ಲಿ ರಾಮನು ರಾವಣನ ಸಂಹಾರದ ಮೊದಲು ಶಾರದಾ ದೇವಿಯ ಆರಾಧನೆ ಮಾಡಿದನೆಂಬ ಪ್ರಸಂಗವು ವಿಜಯದಶಮಿಯ ದಿನವನ್ನು ಧಾರ್ಮಿಕವಾಗಿ ಪವಿತ್ರಗೊಳಿಸುತ್ತದೆ.

ನವರಾತ್ರಿ ಸಮಯದಲ್ಲಿ ದೇವಿಯ ಮೂರು ರೂಪಗಳನ್ನು ಆರಾಧಿಸುತ್ತಾರೆ: ಮಹಾ ಕಾಳಿ, ಮಹಾ ಲಕ್ಷ್ಮಿ ಮತ್ತು ಮಹಾ ಸರಸ್ವತಿ. ಕಾಳಿ ತಮೋಗುಣವನ್ನು ಶಮನ ಮಾಡುತ್ತಾಳೆ; ಲಕ್ಷ್ಮಿ ರಾಜೋಗುಣವನ್ನು ಶುದ್ಧೀಕರಿಸುತ್ತಾಳೆ; ಸರಸ್ವತಿ ಸತ್ತ್ವಗುಣವನ್ನು ಸಮೃದ್ಧಗೊಳಿಸುತ್ತಾಳೆ. ಒಂಬತ್ತು ದಿನಗಳು ನಮ್ಮೊಳಗಿನ ಒಂಬತ್ತು ದುರಾಶೆಗಳ (ಅಹಂಕಾರ, ಕಾಮ, ಕ್ರೋಧ, ಲೋಭ, ಮೋಹ, ಮದ, ಮತ್ಸರ, ಅಸಹನೆ, ಅಜ್ಞಾನ) ಶಮನಕ್ಕೆ ಮೀಸಲು.

ವಿಜಯದಶಮಿ ದಿನವು ಜ್ಞಾನ ವಿಜಯ ಮತ್ತು ಧರ್ಮ ವಿಜಯದ ಸಂಕೇತವಾಗಿದೆ. ರಾಮಾಯಣ (6.118.19) ದ ಈ ಶ್ಲೋಕ “ಧರ್ಮೋ ವಿಶ್ವಸ್ಯ ಜಗತಃ ಸ್ಥಿತಿಕರಣಂ …” ಎಂಬುದು ಅದನ್ನು ಸ್ಪಷ್ಟ ಪಡಿಸುತ್ತದೆ. ಧರ್ಮದ ಸ್ಥಾಪನೆಗೆ ದುಷ್ಟನಿಗ್ರಹ ಅಗತ್ಯ ಎಂಬುದನ್ನು ವಿಜಯದಶಮಿ ನೆನಪಿಸುತ್ತದೆ.

ಭಗವದ್ಗೀತೆಯಲ್ಲಿ ದೇವರನ್ನು ವರ್ಣಿಸುವ ಶ್ಲೋಕ ಹೀಗಿದೆ: “ಪಿತಾಹಮಸ್ಯ ಜಗತೋ ಮಾತಾ ಧಾತಾ ಪಿತಾಮಹಃ” (ಭಗವದ್ಗೀತೆ 9.17) ಎಂದರೆ ದೇವರನ್ನು ತಂದೆ, ತಾಯಿ ಮತ್ತು ಶಕ್ತಿ ಎಂದು ವಿವರಿಸಲಾಗಿದೆ.

ಸಾಂಸ್ಕೃತಿಕ ದೃಷ್ಟಿಯಿಂದ, ಅಯುಧ ಪೂಜೆ ಕೇವಲ ಶಸ್ತ್ರಗಳ ಪಾರಂಪರಿಕ ಪೂಜೆಯಾಗುವುದಲ್ಲ, ಪ್ರತಿಯೊಬ್ಬನ ಜೀವನೋಪಾಯ ಸಾಧನಗಳ ಪವಿತ್ರತೆಯನ್ನು ಸೂಚಿಸುತ್ತದೆ. ದಕ್ಷಿಣ ಭಾರತದ ಗೊಂಬೆ ಹಬ್ಬವು ಸೃಷ್ಟಿಯೇ ಒಂದು ನಾಟಕರಂಗ ಎಂದು ಬೋಧಿಸುತ್ತದೆ; ನಾವು ಎಲ್ಲಾ ಪಾತ್ರಧಾರಿಗಳಾಗಿದ್ದೇವೆ. ಮೈಸೂರು ದಸರಾ ಹಬ್ಬವು ಕಲಾ, ಸಂಗೀತ, ಸಾಹಿತ್ಯ ಮತ್ತು ಸಮಾಜದ ಏಕತೆಯನ್ನು ತೋರಿಸುತ್ತದೆ.

ಆಧುನಿಕ ಯುಗದಲ್ಲಿ ನವರಾತ್ರಿ ಮತ್ತು ದಸರಾ ಪರಿಸರ ಜಾಗೃತಿಗೆ, ಆತ್ಮಶುದ್ಧಿಗೆ ಮತ್ತು ಹೊಸ ಆರಂಭಕ್ಕೆ ಪ್ರೇರಣೆ ನೀಡುತ್ತವೆ. ಗಿಡಮರ ನೆಡುವ ಸಂಪ್ರದಾಯವು ಪ್ರಕೃತಿಯ ಶಕ್ತಿಯನ್ನು ಅರಿವಾಗಿಸುತ್ತದೆ; ಒಂಬತ್ತು ದಿನಗಳ ಪೂಜೆಯ ಮೂಲಕ ನಮ್ಮ ಅಂತರಂಗದ ಅಜ್ಞಾನ, ಅಹಂಕಾರ ಮತ್ತು ದುರ್ಬಲತೆಯನ್ನು ಜಯಿಸಬಹುದು. ವಿಜಯದಶಮಿ ದಿನವು ಜೀವನದಲ್ಲಿ ಹೊಸ ಅಧ್ಯಾಯವನ್ನು ಪ್ರಾರಂಭಿಸುವ ಸಮಯ.

ಒಟ್ಟಿನಲ್ಲಿ ನವರಾತ್ರಿ ಮತ್ತು ದಸರಾ ಹಬ್ಬವು ವೇದೋಪನಿಷತ್ ದೃಷ್ಟಿಯಲ್ಲಿ ಶಕ್ತಿಯ ಆರಾಧನೆ, ಪುರಾಣಗಳಲ್ಲಿ ದುಷ್ಟನಿಗ್ರಹ ಮತ್ತು ಧರ್ಮಸ್ಥಾಪನೆ, ಸಾಮಾಜಿಕ ದೃಷ್ಟಿಯಲ್ಲಿ ಏಕತೆ, ಕಲಾ–ಸಂಸ್ಕೃತಿ ಮತ್ತು ಪರಿಸರ ಜಾಗೃತಿ, ಆಧುನಿಕ ದೃಷ್ಟಿಯಲ್ಲಿ ಆತ್ಮಶುದ್ಧಿ ಮತ್ತು ಜ್ಞಾನ–ಧರ್ಮ–ಸತ್ಕಾರ್ಯದ ಜಯವನ್ನು ಪ್ರತಿಬಿಂಬಿಸುತ್ತದೆ. ದಸರಾ ಹಬ್ಬವು ಕೇವಲ ಆಚರಣೆ ಅಲ್ಲ; ಇದು ಶಕ್ತಿ ತತ್ತ್ವ, ಧರ್ಮ, ಜ್ಞಾನ ಮತ್ತು ಮಾನವೀಯ ಮೌಲ್ಯಗಳ ಸಮಗ್ರ ವಿಜಯೋತ್ಸವ. ಪ್ರತಿದಿನ ಕೃಷಿ-ಗ್ರಾಮೀಣ-ಪರಿಸರ ಹಾಗೂ ಇತರ ಮಾಹಿತಿಗಾಗಿ  ನಮ್ಮ “ದ ರೂರಲ್‌ ಮಿರರ್.ಕಾಂ”WhatsApp Channel  ಗೆ ಇಲ್ಲಿ ಕ್ಲಿಕ್‌ ಮಾಡಿ.